Streszczenie:
Niniejszy skrypt został opracowany z myślą o studentach filologii angielskiej
i filologii niemieckiej Akademii Nauk Stosowanych w Nowym Sączu. Stanowi on
cenne uzupełnienie dydaktyczne, znajdujące szczególne zastosowanie w ramach zajęć
Wstęp do literaturoznawstwa, a także na innych kursach, wymagających analizy tekstów
literackich w perspektywie porównawczej i kulturowej. Jego celem jest przybliżenie
podstawowych pojęć związanych z intertekstualnością, a także pokazanie, w jaki
sposób różne teksty literackie i kulturowe pozostają ze sobą w dialogu.
Pojęcie „intertekstualność” zostało wprowadzone przez J. Kristevę w latach
60. XX wieku w oparciu o inspiracje pracami M. Bachtina, dotyczącymi dialogiczności
języka i literatury. Kristeva podkreślała, że każdy tekst powstaje w przestrzeni już
istniejących dyskursów, a jego znaczenie współtworzone jest przez inne teksty. W tym
sensie literatura jawi się jako sieć relacji, a tekst jako „mozaika cytatów”, w której
spotykają się różne głosy, tradycje i konteksty (Kristeva, 1969, s. 146-147). Zgodnie
z tą koncepcją, proces lektury polega nie tylko na odbiorze znaczeń zawartych w dziele,
lecz także na aktywnym odczytywaniu jego powiązań z wcześniejszymi oraz
równoczesnymi tekstami kultury. Intertekstualność jest zatem zarówno kategorią
teoretyczną, jak też praktyką interpretacyjną, która zmienia sposób postrzegania
oryginalności i autorstwa w literaturze.
Ważnym rozwinięciem tej koncepcji była propozycja G. Genette’a (2014), który
zaproponował szerszy termin – „transtekstualność”, obejmujący wszystkie możliwe
relacje między tekstami. Genette wyróżnił pięć kategorii transtekstualności:
intertekstualność sensu stricto (cytaty, aluzje, plagiaty), paratekstualność (tytuły,
przedmowy, przypisy), metatekstualność (jawne komentarze jednego tekstu do innego),
hipertekstualność (relacje między tekstem wcześniejszym a późniejszym, np. parodia,
pastisz, kontynuacja) oraz architekstualność (odwołania do gatunków literackich
i konwencji). Tego rodzaju ujęcie pozwala badać literaturę nie jako zbiór zamkniętych,
samowystarczalnych dzieł, lecz jako dynamiczny system, w którym każdy tekst
funkcjonuje w odniesieniu do innych.
Badania literaturoznawcze wskazują, że intertekstualność może pełnić rozmaite
funkcje. Jej wymiar estetyczny przejawia się we wprowadzaniu nowych znaczeń
poprzez grę z wcześniejszymi dziełami, co pozwala autorom na nadawanie własnym
tekstom wielowarstwowego charakteru. Funkcja krytyczna związana jest z reinterpretacją
tradycji bądź polemiką z nią, dzięki czemu literatura staje się przestrzenią dialogu
oraz przewartościowań. Intertekstualność pełni również funkcję dydaktyczną, gdy
nawiązania do tekstów kanonicznych kształtują świadomość literacką i kulturową
odbiorców. Wreszcie jej aspekt rozrywkowy przejawia się w kulturze popularnej,
w parodiach, pastiszach i innych formach gry z tradycją (Broich, 1985, s. 32).
Intertekstualność nie ogranicza się zatem wyłącznie do literatury wysokiej, lecz
jest powszechna również w tekstach kultury masowej, filmach, serialach czy muzyce.
Jak zauważa M. Pfister (1985, s. 210), rozpoznanie intertekstualnych tropów wymaga
od odbiorcy aktywności i odpowiednich kompetencji kulturowych, gdyż tylko wtedy
możliwe staje się pełne odczytanie sensów, jakie niesie dzieło.
