Jak działa utopia? Język, narracja, teoria gatunku – praktyka czytania na przykładzie Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego

Abstract

Artykuł proponuje krytyczne ujęcie utopii jako konstrukcji językowej i narracyjnej, której ambiwalentna natura ujawnia się już w etymologii (eu-topos / ou-topos). Autor łączy perspektywę formalną, fenomenologiczną i hermeneutyczną z filozofią języka. W rezultacie utopia jawi się jako projekt światotwórczy: język nie tylko opisuje idealny porządek, ale może inicjować działania, co tłumaczy jej historyczny wpływ – od inspirowania reform po totalizujące eksperymenty społeczne. W części analitycznej omówiono cechy świata przedstawionego i schemat narracyjny utopii oraz skróconą historię gatunku (od Platona i Morusa po dystopię XX wieku). Analiza obejmuje powieść Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego (Księga II), gdzie wyspa Nipu jest utopią wyróżniającą się powrotem do natury, wspólnotą pasterską. Artykuł dowodzi, że utopia pozostaje jednocześnie aktem wyobraźni i narzędziem krytycznym: im bardziej idealny porządek, tym mniej realny – co tłumaczy napięcie między kreatywnym impulsem utopijnym a ryzykiem jego wdrażania. Tekst ma także walor dydaktyczny: proponuje tabele cech, schemat narracyjny oraz opis rozwoju gatunku.

The article offers a critical account of utopia as a linguistic and narrative construct whose ambivalent nature is revealed already in its etymology (eu-topos / ou-topos). It integrates formal, phenomenological, and hermeneutic perspectives with the philosophy of language. In this view, utopia emerges as a world-producing project: language not only describes an ideal order but can also initiate action, which explains its historical impact – from inspiring reforms to totalizing social experiments. The analytical section outlines the features of the represented world and a narrative schema of utopia, and sketches the genre’s history (from Plato and More to twentieth-century dystopias). The case study examines Ignacy Krasicki’s The Adventures of Mr. Nicholas Wisdom (Book II), where the island of Nipu constitutes a utopia marked by a return to nature and a pastoral commonwealth. The article argues that utopia is at once an act of imagination and a critical instrument: the more ideal the order, the less real it becomes – hence the tension between the creative utopian impulse and the risks of implementation. The text also has a didactic dimension: it proposes feature tables, a narrative schema, and a concise outline of the genre’s development.