Intertekstualność w literaturze. Skrypt dla studentów kierunków filologia angielska i filologia niemiecka

Abstract

Niniejszy skrypt został opracowany z myślą o studentach filologii angielskiej i filologii niemieckiej Akademii Nauk Stosowanych w Nowym Sączu. Stanowi on cenne uzupełnienie dydaktyczne, znajdujące szczególne zastosowanie w ramach zajęć Wstęp do literaturoznawstwa, a także na innych kursach, wymagających analizy tekstów literackich w perspektywie porównawczej i kulturowej. Jego celem jest przybliżenie podstawowych pojęć związanych z intertekstualnością, a także pokazanie, w jaki sposób różne teksty literackie i kulturowe pozostają ze sobą w dialogu. Pojęcie „intertekstualność” zostało wprowadzone przez J. Kristevę w latach 60. XX wieku w oparciu o inspiracje pracami M. Bachtina, dotyczącymi dialogiczności języka i literatury. Kristeva podkreślała, że każdy tekst powstaje w przestrzeni już istniejących dyskursów, a jego znaczenie współtworzone jest przez inne teksty. W tym sensie literatura jawi się jako sieć relacji, a tekst jako „mozaika cytatów”, w której spotykają się różne głosy, tradycje i konteksty (Kristeva, 1969, s. 146-147). Zgodnie z tą koncepcją, proces lektury polega nie tylko na odbiorze znaczeń zawartych w dziele, lecz także na aktywnym odczytywaniu jego powiązań z wcześniejszymi oraz równoczesnymi tekstami kultury. Intertekstualność jest zatem zarówno kategorią teoretyczną, jak też praktyką interpretacyjną, która zmienia sposób postrzegania oryginalności i autorstwa w literaturze. Ważnym rozwinięciem tej koncepcji była propozycja G. Genette’a (2014), który zaproponował szerszy termin – „transtekstualność”, obejmujący wszystkie możliwe relacje między tekstami. Genette wyróżnił pięć kategorii transtekstualności: intertekstualność sensu stricto (cytaty, aluzje, plagiaty), paratekstualność (tytuły, przedmowy, przypisy), metatekstualność (jawne komentarze jednego tekstu do innego), hipertekstualność (relacje między tekstem wcześniejszym a późniejszym, np. parodia, pastisz, kontynuacja) oraz architekstualność (odwołania do gatunków literackich i konwencji). Tego rodzaju ujęcie pozwala badać literaturę nie jako zbiór zamkniętych, samowystarczalnych dzieł, lecz jako dynamiczny system, w którym każdy tekst funkcjonuje w odniesieniu do innych. Badania literaturoznawcze wskazują, że intertekstualność może pełnić rozmaite funkcje. Jej wymiar estetyczny przejawia się we wprowadzaniu nowych znaczeń poprzez grę z wcześniejszymi dziełami, co pozwala autorom na nadawanie własnym tekstom wielowarstwowego charakteru. Funkcja krytyczna związana jest z reinterpretacją tradycji bądź polemiką z nią, dzięki czemu literatura staje się przestrzenią dialogu oraz przewartościowań. Intertekstualność pełni również funkcję dydaktyczną, gdy nawiązania do tekstów kanonicznych kształtują świadomość literacką i kulturową odbiorców. Wreszcie jej aspekt rozrywkowy przejawia się w kulturze popularnej, w parodiach, pastiszach i innych formach gry z tradycją (Broich, 1985, s. 32). Intertekstualność nie ogranicza się zatem wyłącznie do literatury wysokiej, lecz jest powszechna również w tekstach kultury masowej, filmach, serialach czy muzyce. Jak zauważa M. Pfister (1985, s. 210), rozpoznanie intertekstualnych tropów wymaga od odbiorcy aktywności i odpowiednich kompetencji kulturowych, gdyż tylko wtedy możliwe staje się pełne odczytanie sensów, jakie niesie dzieło.